İshal, mide bulantısı, kusma ve karın ağrısı gibi belirtiler ile kendini gösterebilen, daha sık dışkılama gereksiniminin hissedildiği, dışkının daha gevşek ve sulu haline denir. İshalin çoğu zaman nedeni bakteriyel, viral ve parazitik organizmanın neden olduğu enfeksiyonlar, virüsler, gıda intoleransı, gıda alerjisi ve sindirim hastalıkları gibi nedenlerle kolona iletilen sıvı hacminin emilim kapasitesini aşmasıdır.
İshal (Diyare) Nedir?
İshal (diyare), virüs ya da kontamine olmuş yiyeceklerinin bağırsak hareketlerini bozması ile dışkılamanın normalden daha sık (24 saatte 3 ve daha fazla) ve cıvık olması durumudur. İshalin seviyeleri bulunmaktadır, hafif olması durumunda ishale iyi gelen besinler ile ishal kontrol altına alınabilir.
- İshal, dışkının gevşek ve sulu olmasıdır.
- Tuvalete daha sık gitmeye neden olur.
- Kısa süreli (akut) ishal 1 veya 2 gün sürer.
- Uzun süreli (kronik) ishal birkaç hafta sürer.
- İshal belirtileri karın kramplarını içerir.
- Sıvı kaybı (dehidrasyon) ciddi yan etkilerdendir.
- Tedavide amaç daha çok kaybedilen sıvının telafisidir.
- Sebep bakteriyel bir enfeksiyonsa, enfeksiyonla savaşan ilaç (antibiyotik) tedavisi önerilebilir.
Zehirli (tehlikeli) ishal nedir?
Zehirli ishal, birçok kişinin korktuğu bir problemdir. Tehlikeli olarak da belirtilen zehirli ishal belirtileri, şişkinlik, gaz ve karın ağrısı olarak sıralanabilir. Zehirli ishal rengine dair söylenecek bir durum yoktur, önemli olan sıvı derecesi olmaktadır. İshaldeki sıvı oranının artmasının uzun sürmesi durumunda vücutta sıvı kaybı yaşanarak ciddi sağlık sorununa sebep olabilir. Kusma ve ishale ne iyi gelir gibi araştırmalar sonucunda tedavisi mümkün olmaktadır.
Yaz döneminde sıklıkla karşılaşılan yaz ishali, en çok 0-5 yaş grubundaki çocukları etkiler. Anne sütü alan bebeklerde 6-7’den fazla, anne sütü almayan çocuklarda ise 3’den fazla sulu dışkılama, ishal olarak kabul edilmektedir. Sık tuvalete gitme durumunda, dışkılama sulu değilse bu tablo genellikle ishal değildir.
İshal Türleri Nelerdir?
İshal çeşitleri, durumun sürekliliğine, şiddetine göre değişiklik gösterir. İshal çeşitleri şu şekilde sıralanabilir:
- Akut ishal: Bu ishal türü genellikle 2 gün sürmektedir. Yaygın görülen ishal türlerinden biri olan akut ishalde tedaviye gerek kalmaz, vücut kendi kendini iyileştirir.
- Kronik ishal: Tekrarlayan ve dört haftadan fazla süren ishal türüdür. Bu durum devam ediyorsa mutlaka uzman doktora danışınız.
İshal Neden Olur?
İshalin en yaygın nedeni bakteri veya parazit ile kontamine olmuş yiyecek ya da su tüketimi yanı sıra kötü hijyen nedeniyle bağırsak enfeksiyonu yaşanması, gıda alerjis ya da besin intoleransı ve crohn veya çölyak gibi hastalıklar nedeniyle bağırsak tarafından su emiliminin azalması veya su salgılanmasının artması sonucu meydana gelir.
İshalin nedeni parazit, bakteri ve virüslerin neden olduğu enfeksiyon sonucu bağırsakların normalden daha hızlı çalışmasıdır. Buna sebep olan faktörler, kontamine olmuş besin ya da kirli su tüketimi ve bakterinin bulunduğu yüzeylere elle temastır. Çiğ haldeki veya az pişmiş et, bozulmuş veya kirli yiyecek ve içeceklerden geçen patejonik bakteriler ve parazitler, gıda zehirlenmeleri, gıda alerjisi, crohn, ülseratif kolit ve çölyak gibi sindirim hastalıkları, laktoz intoleransı, fruktoz ve yapay tatlandırıcılar ishal olmadaki temel nedenlerdir.
İshale neden olan genel sebepler şunlardır:
- Bakteriyel enfeksiyonlar, virüs ve mikroplar
- Kirli, kontamine olmuş, az pişmiş yiyecek ve içecek tüketimi
- Çölyak, gluten alerjisi ve laktoz intoleransı gibi gıda intoleransları ve alerjileri
- Huzursuz bağırsak sendromu, crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi bağırsak hastalıkları
- Gıda zehirlenmeleri
- Antibiyotik kullanımı
- Tiroid sorunları
- Malabsorpsiyon adı verilen emilim bozukluğu
- Suni tatlandırıcılar
- Stres veya kaygı
İshale neden olabilen yiyecekler nelerdir?
İshale neden olan yiyecekler şu şekilde sıralanabilir:
- Laktoz intoleransı olanlarda süt ve süt ürünleri,
- Baharatlı besinler,
- Kahve ve kafein içeren içecekler,
- Gazlı içecekler,
- Alkol
- Acı biber,
- Kızartma ürünleri,
- Karpuz ve kavun,
- Yeşil renkli sebzeler,
- Soğan, sarımsak.
İshale neden olan bakteriyel enfeksiyonlar, virüs ve mikroplar
Escherichia coli, salmonella, campylobacter gibi bakteriler; norovirüs, rotavirüs, adenovirüs gibi virüslerin yan ısıra birtakım parazitler ishal oluşumuna neden olan yaygın faktörler arasında yer alır.
İshale neden olan kirli, kontamine olmuş, az pişmiş yiyecek ve içecek tüketimi
Kirli gıdalar, bozulmuş besinler, az pişmiş yiyeceklerle birlikte içecekler de ishal oluşumuna sebebiyet verebilirç Bu sebeple uzun süre beklemiş, dışarda kalmış ve az pişmiş gıdalar tüketilmemelidir.
İshale neden olan gıda intoleransları ve alerjileri
Çölyak, gluten alerjisi ve laktoz intoleransı gibi faktörler de ishal oluşumuna neden olan ve sık görülen durumlardandır.
İshale neden olan bağırsak hastalıkları
Crohn hastalığı, huzursuz bağırsak sendromu, ülseratif kolit ve bağırsak iltihabı gibi bağırsak hastalıklarının ishale neden olduğu bilinir. Bu hastalıklar bağırsak mikrobiyotasına zarar vererek ishal yaşanmasına yol açabilir.
İshale neden olan antibiyotik kullanımı
Kullanılan bazı antibiyotiklerin de ishale neden olduğu değerlendirilir. Eğer antibiyotik kullanımının ardından ishal sorunu başladıysa doktora danışmak gerekir. Bu süreçte ilgili antibiyotiğin kullanımı bırakılabilir veya başka bir ilaca başlanır.
İshale neden olan tiroid sorunları
Başta hipertiroidizm olmak üzere bazı tiroid hastalıkları da ishale yol açma potansiyeli taşır.
Gıda zehirlenmeleri
İshale yol açan faktörlerden biri de gıda zehirlenmeleridir. Tavuk zehirlenmesi başta olmak üzere kontamine yiyeceklerin tüketimi, az pişmiş gıdalar ve bazı içecekler ishal oluşumuna sebebiyet verebilir.
Stres veya kaygı
Stres, ikinci beyin olarak adlandırılan bağırsakların sağlığına zarar verebilir. Bağırsak sağlığının zarar görmesiyle de ishal veya kabızlık gibi sorunlar yaşanabilir.
İshal olunduğunda lif oranı yüksek, asitli veya yağ oranı yüksek gıdaları tüketmekten kaçınılmalıdır.
Enfeksiyon içeren besinleri tüketen çocuklar, genellikle gastroenterit olarak bilinen ishal durumu ile karşı karşıya kalmaktadır. Bunun için uzun süre dışarıda açık bir şekilde beklemiş olan gıdaların tüketilmemesi gerekmektedir.
İshal Belirtileri Nelerdir?
Günde üç defadan fazla sulu dışkılama durumu ishal (diyare) olarak adlandırılır. Sulu veya cıvık dışkılama, acil ve sürekli olarak tuvalete gitme ihtiyacı, büyük tuvaleti tutamama, susuzluk, bulantı ve kusma, halsizlik ve karın bölgesinde gaz şikayeti ishalin en belirgin belirtileridir.
İshal olunduğunda ortaya çıkan semptomlar şu şekildedir:
- Gevşek ve sıvı dışkılama
- Mide bulantısı ve kusma
- Ateş
- Acil dışkılama isteği
- Dehidrasyon (su kaybı)
- Halsizlik
- Dışkıda kan
- Dışkıda mukus
- Bağırsakları kontrol edememe ve dışkıyı kaçırma da ishal belirtisi olarak ortaya çıkar.
İshalin şiddetine göre de bu belirtiler değişebilir. Eğer kişi az miktarda bir sıvı kaybetmişse daha çok susuzluk olarak kendini gösteren şikayetler, orta derece bir sıvı kaybında ise ağızda kuruma, huzursuz ruh hali ve idrar miktarında azalma gibi belirtiler görülebilir. Vücudun %10’luk kısmında bir sıvı kaybı yaşanıyorsa, belirtiler daha şiddetli ortaya çıkar.
Çocuk veya yetişkin fark etmeksizin ishal 2 günden fazladır aralıksız devam ediyorsa, şiddetli karın veya rektal ağrı bulunuyorsa dışkınız kanlı veya siyah renkteyse ya da 39 derece üstüne ateşiniz çıkıyorsa mutlaka bir hastaneye başvurulmalıdır.
Gebelikte ishal belirtileri nelerdir?
Hamilelik ya da gebelik döneminde kadınların vücudundaki ciddi hormon değişikliklerinden kaynaklı sıklıkla ishal şikayeti görülebilir. Bunu işaret eden belirtiler arasında susuzluk, yüksek ateş, kusma ve bulantı, karın ağrısı ile kramplar, kanlı dışkılama ve dışkılama miktarı ile sıklığın artması yer alır.
Tehlikeli ishalin belirtileri nelerdir?
Yüksek ateş, şiddetli karın ağrısı, kanlı dışkı, baş dönmesi ve sıvı kaybına bağlı aşırı susama ile ağız veya cilt kuruluğu tehlikeli boyutta ishalin neden olduğu belirtilerdir. Ayrıca hiç idrara çıkamama ve koyu renkli idrarda tehlikeli ishal olarak adlandırılabilecek durum için semptomlardır.
- Yüksek ateş
- Şiddetli karın ağrısı
- Şişkinlik
- Kanlı sulu dışkı
- Baş dönmesi
- Ağız ve ciltte kuruma
- Mide bulantısı ve kusma
- Kiloda azalma
Sürekli İshalin Nedenleri Nelerdir?
Sindirilen besinlerin vücuttan çok hızlı ve sıvı bir şekilde atılması durumu, genellikle geçici bir sorun olsa da bazen kronik bir hal alabilir. Sürekli ishal olmak, vücudun temel işleyişinde bir aksaklık olduğunun veya altta yatan kronik bir sağlık sorununun habercisidir. Bu durumun en yaygın nedenleri arasında huzursuz bağırsak sendromu, Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi inflamatuar bağırsak hastalıkları yer alır. Ayrıca, vücudun glüten veya laktoz gibi maddeleri tolere edememesi de sindirim sistemini sürekli uyararak bu tabloya yol açabilir.
Beslenme alışkanlıkları da bu sürecin en büyük tetikleyicilerinden biridir. Özellikle ishal yapan şeyler arasında yer alan aşırı yağlı gıdalar, yapay tatlandırıcılar ve yüksek lifli bazı gıdaların kontrolsüz tüketimi bağırsak hareketliliğini artırır. Eğer dışkılama sıklığınızda bir aydan uzun süren bir değişim varsa, bu durumun bir enfeksiyondan ziyade fonksiyonel bir bozukluktan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için mutlaka uzman bir hekime danışmanız gerekir.
Kokulu İshal Neden Olur?
Dışkıda normalden daha keskin ve kötü bir koku olması, genellikle bağırsaklardaki emilim bozukluklarının veya bakteriyel dengesizliğin bir göstergesidir. Bağırsaklar, alınan gıdaları tam olarak parçalayamadığında veya besinlerin emilimi gerçekleşmediğinde, bu maddeler kalın bağırsakta bakteriler tarafından fermente edilir. Bu süreç sonucunda ortaya çıkan gazlar, dışkının ağır kokulu olmasına neden olur. Özellikle mide bulantısı veya yüksek hararet eşlik etmeden ortaya çıkan ateşsiz kusmasız ishal durumlarında, genellikle gıda zehirlenmeleri veya bağırsak florasının bozulması bu tabloya sebebiyet verir.
Koku değişimine eşlik eden bir diğer önemli faktör ise dışkının görünümüdür. Uzmanlar, özellikle siyah, kanlı veya aşırı koyu renkli dışkıları tehlikeli ishal rengi olarak tanımlar ve bu durumun iç kanama ya da ciddi organ hasarı belirtisi olabileceği konusunda uyarır. Eğer kokuyla birlikte dışkıda yağlı bir görünüm veya renk değişimi fark ederseniz, bu durum pankreas veya safra kesesiyle ilgili bir soruna işaret ediyor olabilir.
Ateşsiz Kusmasız İshal Bir Risk Taşır mı?
Vücutta hararet veya mide bulantısı görülmeden ortaya çıkan ateşsiz kusmasız ishal, genellikle bakteriyel bir enfeksiyondan ziyade beslenme hataları, stres veya gıda intoleransı kaynaklıdır. Bu durum, bağırsakların belirli bir gıdaya tepki vermesi veya hızlı çalışmasıyla oluşur. Belirtiler hafif seyretse de vücudun su dengesini korumak için ishale iyi gelen meyveler tüketilerek sindirim desteklenmelidir. Çoğu durumda bu tablo, bağırsaklar dinlendirildiğinde kısa sürede kendiliğinden geçer.
İshal Hastalık Belirtisi Olabilir Mi?
Özellikle çocuklarda, bağırsak enfeksiyonları, virüsler, bakteriler, parazitler, gıda zehirlenmesi, diş çıkarma, bazı gıdalara alerji oluşumu, fazla meyve ve meyve suyu (özellikle elma, üzüm, kavun, şeftali) tüketimi, antibiyotik kullanımı, üst ve alt solunum yolu enfeksiyonları, doğuştan metabolik hastalıklar da ishale yol açmaktadır.
Bu yüzden ishal, bakteriyel ve parazit kökenli enfeksiyonların, ağır metal zehirlenmelerin, irritabl bağırsak sendromu ve dizanteri hastalığı gibi hastalıkların belirtisi olarak görülebilir.
İshal Tanısı Nasıl Koyulur?
Şikayetlere bağlı olarak teşhisi netleştirmek ve nedenini belirlemek için aşağıda ki gibi bir dizi test uygulanır:
- Dışkı kültürü (gaita) ile bakteri ve parazit gibi enfeksiyon etkenlerinin aranması,
- Bazı hastalıkları dışlamak için kan testleri,
- Gıda tahammülsüzlüğünü ortaya koymak için açlık testi,
- Sigmoidoskopi veya kolonoskopi gibi endoskopik muayeneler olarak sıralanmaktadır.
Bu testlerin ardından ishale neyin sebep olduğu ortaya çıkarak tedavi sürecine geçilir.
İshale Ne İyi Gelir?
Muz, elma püresi, pirinç ve tost gibi nişastalı ve düşük lifli gıdalar, yoğurt, kabuksuz patates, balık ve et gibi protein ve potasyumdan zengin besinler yanı sıra bol su içmek ishali tedavi edebilen doğal yöntemlerdir. Bunlar bağırsaklardaki suyu emerek dışkıyı hacimlendirmeye yardımcı olur.
Evde uyguladığınızda dışkıyı sıkılaştırarak ishale iyi gelen yöntemler şunlardır:
- Muz, pirinç, elma püresi ve beyaz ekmek gibi lif oranı düşük yiyecekler
- Haşlanmış patates, pişmiş havuç gibi hafif gıdalar
- Et suyu çorbaları
- İyi pişmiş yeşil fasulye gibi sebzeler
- Yoğurt, balık, yağsız et ve yumurta gibi potasyum ve proteinden zengin yiyecekler
- Tuzlu kraker
- Bol su gibi yumuşak, nişastalı ve düşük lifli yiyecek ile içecekler ishali durdurmaya yardımcıdır.
Hafif ve nişastalı gıdalar (Muz, elma püresi ve pirinç gibi nişastalı ve düşük lifli gıdalar gibi)
Muzun içerisinde bulunan nişasta, bağırsaklarda ki suyu emer ve dışkıyı kalınlaştırır. Ayrıca, ishal nedeni ile kaybedilen önemli bir elektrolit olan potasyum açısından da zengindir. Elma püresi, suyu emebilen pirinç ve tost gibi diğer nişastalı ve lif bakımından düşük gıdalar da yine gevşek ve sulu dışkının daha kolay sıkılaşmasına yardım ederek ishali durdurabilir.
Potasyumdan zengin yiyecekler (haşlanmış patates, balık ve iyi pişmiş yağsız etler gibi)
Kayısı, şeftali, yoğurt, kabuksuz patates, balık ve, tavuk eti ve iyi pişmiş, yağsız kırmızı et gibi potasyumdan zengin yiyecekler, ishal nedeni ile vücutta kaybedilen potasyumu telafi eder ve enerji verir.
Elektrolik dengesini sağlayacak yiyecek ve içecekler (tuzlu kraker, et suyu çorbaları ve spor içecekleri gibi)
İshal nedeni ile vücutta sıvı ve tuz kaybı olur ve su-tuz dengesi bozulur. İshalde tuzlu kraker, et suyu çorbaları ve spor içecekleri içerek vücuttaki elektrolik dengesi sağlanmalıdır. Beslenmede yapılacak değişiklikler ile ishal durdurulabilir fakat ishalden kaynaklı sıvı kaybının da telafi edilmesi unutulmamalıdır. Tuz sıvı kaybını yavaşlatmaya, şeker de tuz emilimini kolaylaştırmaya yardımcı olacağından, yağsız tavuk suyu, enerji ve protein içeren içecekler, ballı çay ve kafeinsiz içecekler tüketilerek elektrolit dengelenmelidir.
Bol su tüketimi
İshal olunduğunda vücudun sıvı dengesi bozuluur. Her ishal dışkılama ardından 1 bardak su içilmeye özen gösterilmelidir. Günde mümkünse en az 8-10 bardak su içilmelidir.
Yüksek liflı gıdalar ve baharat tüketimini durdurmak
Çok fazla lif içeren besinlerin tüketilmesi ishali daha da kötüleştirecektir. İshal olunduğunda mümkün olduğu kadar düşük lifli gıdalar ile beslenilmelidir.
İshale İyi Gelen Besinler Nelerdir?
Muz, sade pirinç, elma püresi, haşlanmış patates gibi yumuşak, nişastalı, düşük lifli bağlayıcı yiyecekler ve sıvı tüketimi dışkı kütlesinin toparlanmasını sağlayarak ishalden kurtulmaya yardımcı olabilir. Laktoz intoleransı bulunmuyorsa yoğurtta tüketilebilir. Ayrıca yulaf ezmesi, tost, sade kraker ve simit gibi hafif yiyeceklerde ishali durdurmak için tüketilebilecek besinlerdir.
İshal Nasıl Tedavi Edilir?
Ani olarak ortaya çıkan ishal durumunda çoğu zaman tedavi gerekmeksizin, ishal kendiliğinden geçer ancak uzun süren ishalde önce ishale neden olan durum ortaya konmalı ve ardından tedaviye başlanmalıdır.
Bakteri, virüs ve parazit kaynaklı ishali durdurmak için ishal tedavisi, antibiyotik ve parazit önleyici ilaçlar, probiyotik ve özellikle ishalden kaynaklı sıvı kaybının telafisini içerir. Yine beslenme düzeninde değişikliklerde önerilecektir. İshalin durumuna göre uygulanacak tedavi yöntemleri de değişkenlik gösterir.
- Hafif ishalde;
İnatçı kusma ve ateşin olmadığı hafif ishal vakalarında bol bol su içmek ishale iyi gelmektedir. Eğer bir bebek ishale yakalandıysa anne sütü alımına özen gösterilmelidir. Kontrollü şekilde susuzluk bulguları izlenmelidir.
- Orta ishalde;
Orta derecedeki ishal vakalarında ise huzursuzluk ve susuzluk kendini daha çok belli etmeye başlar. Eğer çocuk 6 aylıktan büyükse eczaneden alınabilecek ishal kitlerinden faydalanılabilir.
- İleri ishalde;
İnatçı ve kronik bir ishal durumunda mutlaka doktora başvurulmalı ve gerekli tetkikler yaptırılmalıdır. Eğer uzun süreli devam ediyorsa mutlaka uzman doktora görünmelisiniz.
İshal için evde sıvı tedavisi
İshalde şeker ve tuz içeren sıvılar ile evde ilk tedavi uygulanabilir. İshale iyi gelen şeyler arasında eczanelerde ve sağlık ocaklarında bulunan “ishal için şeker – tuz paketi “ yer almaktadır. Bu paketlerden bir tanesi 1 litre temiz suya eklenmeli ve karıştırılmalıdır. Bu uygulama, ishal sonucu kaybedilen sıvıların yerine konulması için önemlidir. Genel olarak sıvı kaybı olmayan ishalli çocuklara her dışkı başına 10 ml /kg bu sıvıdan verilebilir (yani 10 kilo olan bir çocuğa her ishalinden sonra 100 ml sıvı verilmelidir). Hafif derecede sıvı kaybı varsa 50 ml / kg sıvı 4 saatte verilir. Evde ishal tedavisi için sıvı hazırlanırken hazır paketlerin kullanılmasına dikkat edilmelidir. Bu şekilde hazırlanan sıvılar çocuklar tarafından sevilmeyebilir ancak mutlaka içirilmelidir.
Sık kusan çocuklara her 1-2 dakikada 1 çay kaşığı (5 ml.) olacak şekilde sıvı verilebilir. Genellikle sıvı ve tuz ihtiyacı karşılanan çocukların kusması bir süre sonra düzelir. Ancak gözlerde çöküklük, ağız kuruluğu olan orta derecede sıvı kaybı olan çocukların tedavi planının bir sağlık merkezinde yapılması daha uygundur.
İshal tedavisi sırasında beslenmesinin sürdürülmesi gerekir. Bebekler anne sütü ya da mamaya devam etmelidir. Yetişkinler ishale iyi gelen yiyecekler arasında pirinç, patates, ekmek, yağsız et, yoğurt yer almaktadır.
İshali ne keser?
Muz, pirinç, elma püresi, beyaz ekmekten tost, haşlanmış patates, kraker, pişmiş havuç, papatya ve yeşil çay gibi bitki çayları ve pirinç suyu gibi yumuşak, nişastalı, düşük lifli yiyecekler dışkıyı katılaştırıp, ishalden kurtulmanıza yardımcı olur.
- Bol su içmek
- Muz
- Pirinç ve pirinç suyu
- Elma püresi
- Patates haşlaması
- Tuzlu kraker
- Yoğurt
- Papatya, zencefil ya da yeşil çay
